نگاهی به فرهنگ آندرونوو

(عصر متأخر برنز هندوایرانیان در آسیای مرکزی)
+ نوشته‌ی: دکتر لودمیلا کوریاکووا
در سال 1914 م. نزدیک روستای «آندرونوو» (Andronovo) واقع در دره‌ی رود Enisei، جنوب سیبری، چندین گورگاه حاوی اسکلت‌هایی در حالت خم شده و سفالینه‌هایی با آرایه‌های بسیار جالب یافته شد. باستان شناسان نام «آندرونوو» را به فرهنگ مختص عصر برنز، که غالباً در هزاره‌ی دوم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده، داده‌اند. فرهنگ آندرونوو بخشی پهناور از آسیای غربی را در برمی‌گیرد. کناره و جانب غربی آن منطقه‌ی تماسی را با حوزه‌ی Srubnaya (فرهنگ گورهای چوبین) در منطقه‌ی میان‌آبی ولگا- اورال تشکیل می‌دهد و به سمت شرق، تا فروبار Minusinsk امتداد و توسعه می‌یابد. کاوشگاه‌های این فرهنگ تا جنوب پاتپه‌های «کوپت داغ» (Koppet Dag)، کوه‌های پامیر و تیان‌شان، یافته شده است، در صورتی که مرز شمالی آن، که تا حدی نامعلوم است، به منطقه‌ی Taiga می‌رسد. از این گذشته، زنجیره‌ای از فرهنگ‌های آندرونوو-گونه در منطقه‌ی جنگلی- دشتی سیبری غربی وجود دارد.
فرهنگ آندرونوو در فهم و بازشناسی تاریخ کهنِ مردمان هندوایرانی زبان، اهمیت کلانی دارد. تعبیر زبانی این فرهنگ، همچون خاستگاه و گاه‌شماری آن مورد بحث وگفت‌وگوست. فرهنگ یا خانواده‌ی فرهنگی آندرونوو با تنوع وسیعی از ماندگاه‌ها و گورگاه‌ها نمودار می‌شود. این فرهنگ، ‌از تسلسل و سیر تکامل چندین رشته‌ی فرهنگی ترکیب گردیده است: Petrovka-Sintashta [پتروکووا- سینتشته] (1600-2000 پ.م.)، Alakul' and Fyedorovo [الکول و فیدوروو] (1300-1500 پ.م.)، Sargary-Alexeevka [سارگاری- الکسیوکا] (1000-1200 پ.م.). این فرهنگ‌ها به واسطه‌ی برخی کیفیات خود در طرح سفالینه‌ها، مجموعه‌ی ابزارها، و آیین‌های تدفین با یک‌دیگر متمایزند. برای نمونه، مردمان فرهنگ Alakul' هم‌قبیله‌ای‌های خود را به حالت خم شده در ته گودالی دفن می‌کردند. اما مناسک مردمان فرهنگ Fyedorovo با مرده‌سوزی مرتبط بود که خاکستر مرده را فرضاً همراه با عروسکی، در مقابل بنایی سنگی یا گلین که برفراز گور برپا شده بود، می‌نهادند.
ماندگاه‌های فرهنگ آندرونوو معمولاً بر کرانه‌های رودی کوچک واقع بود و دشت‌های آن را مکرراً سیلاب‌هایی خفیف فرامی‌گرفت. این ماندگاه‌ها ممکن است بر دو نوع باشند: 1- کوچک، شامل چند خانه‌ی چوبی و 2- بزرگ، شامل بیست تا یک‌صد خانه. با گذشت زمان، این ماندگاه‌ها برای جای دادن جمعیت فزاینده‌ی خود، بزرگ‌تر و رشدیافته‌تر گردیدند، و این موضوع را گسترش زمین‌هایی که این مردم تصرف کردند، گواهی می‌نماید.
مشخصه‌ی این ماندگاه‌ها، خانه‌هایی هستند فراخ و نیمه کنده شده (130- 100 مترمربع) با گودال‌هایی عمیق برای انبار کردن و خروجی‌هایی راهرو-گونه. ماندگاه‌های منطقه‌ی آندرونوو معمولاً طرحی راست‌گوشه دارند: 1- خانه‌هایی که در امتداد یک رودخانه واقع‌اند؛ 2- خانه‌هایی که در امتداد یک خیابان قرار دارند؛ 3- خانه‌هایی که در دو ردیف ساخته شده‌اند، با طرحی نیمه گرد یا راست‌گوشه. وجه ویژه‌ی بسیاری از ماندگاه‌ها، خاک‌ریز بزرگی از خاکستر است که همچنان که ماندگاه‌ها ابعاد بزرگی‌تری یافته و طرح آن پیچیده‌تر شده است، انباشته شده‌اند.
این نکته سنتاً پذیرفته شده است که اقتصاد فرهنگ آندرونوو همانند با عصر فرهنگ Srubnaya در اروپای شرقی، بر دام‌پروری، به اضافه‌ی اندکی کشاورزی، شکارگری، ماهی‌گیری و دانه‌چینی، مبتنی بود. تا این زمان نیز فن استخراج فلز پیش‌رفت نموده و در کانون‌هایی در آسیای غربی متمرکز گردیده بود: حوزه‌ی اورال، قزاقستان، سیبری غربی، و آلتایی. فرآوری فلز به طور شگفت‌انگیزی در سراسر این منطقه یکسان و یک‌نواخت بود. در طی هزاره‌ی دوم و یکم پ.م. خانواده‌ی فرهنگی آندرونوو به تغییر شکل روش زندگی از یک‌جا نشینی به کوچندگی و بیایان‌گردی، که با دام‌چرانی متناوب سالیانه مشخص گردیده، رو نهاد و در یک فرهنگ مادی قابل حمل سهیم شد. *

* Dr. Ludmila Koryakova, "An Overview of the Andronovo Culture: (Late Bronze Age Indo-Iranians in Central Asia)", 1998

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

+ معرفی کتاب:

«تاریخ باستانی ایران»
نوشته‌ی: ریچارد نلسون فرای
ترجمه‌ی: مسعود رجب‌نیا
انتشارات علمی و فرهنگی (خیابان انقلاب، نبش 16 آذر)، چاپ 1380، 602 صفحه، 28000 ریال
موضوع: این کتاب بر آن است تا با سود جستن از منابع دست اول تاریخی، گزارش مستندی را از تاریخ ایران و آسیای میانه از زمان مادها تا حمله‌ی اعراب پیش روی خواننده بگذارد. نویسنده در هر فصل از کتاب، نخست با نگاهی انتقادی به معرفی منابع مورد استفاده خود می‌پردازد، آن گاه با شیوه‌ای ترکیبی، که در آن دو دیدگاه روایی و تحلیلی را در هم می‌آمیزد، سرگذشت ایران و ایرانیان را باز می‌گوید. «تاریخ باستانی ایران» با بررسی علمی جغرافیای فلات ایران و آسیای میانه آغاز می‌شود، در ادامه، مقوله‌ی جمعیت شناسی کشور ایران و نیز بررسی گویش‌ها و نژادها و مردمان و زبان‌های مختلف در آن مورد توجه قرار می‌گیرد، سپس با بررسی عالمانه و تاریخی ظهور و سقوط مادها، سکاها، کیمری‌ها، آشوریان، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، کوشانیان، و ساسانیان را برای خواننده به تصویر کشیده می‌شود.

/ 0 نظر / 20 بازدید