شاه- بانوان ایران

بوران (Boran) (به فارسی: پوران/ Puran) شهبانوی ساسانی، دختر خسرو (دوم) پرویز و نخستین بانوی پادشاه ایران است. سکه‌هایی تاریخ‌گذاری شده از سال‌های نخست و دوم و سوم پادشاهی وی در دست است. او در فاصله‌ی 17 ژوئن 629 تا 16 ژوئن 630 م. بر تخت سلطنت نشسته بود، و مطابق گزارش "Sebeos"، در بهار سال 630 م. و در پی قتل «شهروراز» غاصب؛ هر چند که بوران همسر وی نبود بل که بایست بیوه‌ی «کواد» دوم (شیرویه؛ پادشاهی در: 628 م.) بوده باشد.
بوران؛ شهبانوی ایران برخی نویسندگان، مدت پادشاهی او را یک سال و چهار ماه می‌انگارند و دیگران، یک سال و شش ماه؛ سبئوس این مدت را دو سال برآورد می‌کند. اما احتمالاً بوران در پاییز 631 م. درگذشته بود (cf. Noldeke, Geschichte der Perser, p. 433) و از این رو، به رغم سومین سال‌نگار، مدت پادشاهی وی نمی‌تواند بیش از یک سال و نیم باشد. برپایه‌ی گزارش Anonymous Syraic Chronicle و Chronicle of Seert (II/2, p. 259)، بوران را با خفه کردن به قتل رسانده بودند. Chronicle of Seert نام قاتل او را پیروز (فرمانده سپاه ایران) ذکر می‌کند.
مطابق گزارش طبری (I, p. 1064; Noldeke, pp. 390ff.)، بوران «پُس- فرخ» (بانی توطئه علیه شهروراز) را به مقام وزارت (بزرگ- فرمدار) ترفیع داده بود. مطابق روایتی دیگر، تصور شده است که بوران «فرخ- هرمزد» (امیر آدوربادگان) را به زمام‌داری حکومت منصوب کرده بود. روی‌داد عمده‌ی دوران پادشاهی بوران، فرستادن سفیرانی به نزد امپراتور «هراکلیوس» (Heraclius)، به ریاست «کاتولیکوس ایشوعیب» سوم و بزرگان کلیسای ایران بود. این گروه اعزامی قصد رفع کردن چند موضوع مورد اختلاف دو قدرت ایران و روم را داشت. اما - به ویژه - این تصوری موهوم است که مذاکرات یاد شده منجر به استرداد صلیب مقدس به هراکلیوس شد؛ چرا که در حقیقت، صلیب را پیش‌تر، کواد دوم (شیرویه) در سال 629 م. به رومیان بازپس داده بود (1).
دومین بانوی پادشاه ایران، «آزرمی‌دخت» (پهلوی: AzarmigDukht؛ فارسی: آزرمی‌دخت، ارزمی‌دخت، ارزمین‌دخت، آزرومی‌دخت) است که مطابق گزارش طبری، برای چند ماه در سال 630 م. پادشاهی کرد. او خواهر شهبانو «بوران» و دختر شاه خسرو (دوم) پرویز بود. نام وی به معنای «دختر محترم» یا «دختر [یک فرد] محترم» است که در این صورت، به پدرش (خسرو پرویز) اشاره دارد. ما درباره‌ی این شخصیت دانسته‌های اندکی داریم که متعلق است به دوران اغتشاش‌های پایانی عصر ساسانی. اما وجود وی به گواهی سکه‌هایی، تأیید و تصدیق شده است.
آزرمی‌دخت؛ شهبانوی ایران م. ی. مشیری سکه‌‌ای از این شهبانو را کشف و منتشر کرده است (Etudes de numismatique iranienne sous les sassanides, Tehran, I, 1972, pp. 11-16)؛ این سکه در سال یکم ضرب گردیده و در ضراب‌خانه‌ای با نماد WYHC که تصور شده، شهر «وه از آمید کواد» (Veh-az-Amid-Kavad = ارجان) است. این سکه دارای چهره‌ی یک مرد است. مشیری کوشیده است این امر غیرعادی را با این پیش‌نهاد که تصویر مذکور متعلق به «فرخ- هرمزد» است، تعبیر و تبیین کند. وی (فرخ- هرمزد) کسی بود که به طور بلندپروازانه‌ای، آرزوی ربودن مقام سلطنت را داشت و عملاً نیز این قدرت را زیر نام «هرمزد ششم» به دست آورده بود. وی کمی بیش از یک سال توانست به طور هم‌زمان با شهبانو آزرمی‌دخت پادشاهی کند. سکه‌ای از هرمزد ششم در سال یکم ضرب نشده و تنها نمونه‌ها، در سال‌های دوم و سوم تاریخ‌گذاری شده است. دو سکه‌ی دیگر آرزمی‌دخت در کتاب‌خانه‌ی ملی پاریس موجود است و سکه‌ای نیز در اختیار روان‌شاد م. فروغی بود. [در همه‌ی موارد] فقط ضراب‌خانه‌ی WYHC تأیید شده است.
منابع تاریخی عصر اسلامی، مدت پادشاهی آزرمی‌دخت را به طور متفاوتی، شش ماه (طبری،1، ص 1056؛ یعقوبی،1، ص 198؛ بیرونی، Chronology, p. 123؛ حمزه، ص 28؛ ابن مسکویه، تجارب الامم،1، ص 270)، چهار ماه (مقدسی، البدع و التاریخ،3، ص 173؛ کسروی به نقل از حمزه، ص 22 [بسنجید با ص 28])، و شانزده ماه (مسعوی، مروج الذهب، ed. Pellat، 1، ص 322؛ حمزه، ص 16؛ مجمل التواریخ، ص 83) ذکر می‌کنند. طبری (I, pp. 1064-65) شرح می‌دهد که «فرخ- هرمزد»، فرمانده سپاه خراسان، از آزرمی‌دخت برای ازدواج، خواستگاری کرد. شهبانو بدون دادن جرأت امتناع به وی، او را به محفلی خصوصی دعوت کرد و در آن جا به قتل رساند. برای گرفتن انتقام فرخ- هرمزد، پسرش رستم [فرخ‌زاد] ظاهراً تیسفون (پای‌تخت) را تصرف کرده، شهبانو را خلع نمود و او را کور ساخت و کشت.
منابع اسلامی، آرزمی‌دخت را به صورت زنی باهوش و بسیار دل‌ربا توصیف می‌کنند. کتاب «صُوَر ملوک بنی ساسان» [که دارای تصاویر نقاشی شده‌ی همه‌ی پادشاهان ساسانی بوده] وی را به شکل نشسته بر صندلی، ملبس به ردای گل‌دوزی شده‌ی سرخ‌فام و شلوار آراسته‌ای به رنگ آبی آسمانی، با تبری در دست راست و شمشیری که در دست چپ گرفته و بدان تکیه داده، تصویر کرده بود (حمزه، ص 92). او همچنین با بنای آتشگاهی در «ابخاز» و دژ / قصری در «اسد آباد»، معتبر و نام‌بُردار شده است (مجمل التواریخ، ص 83).
لقب وی «دادگر» بوده است. شاهنامه که او را "آزرم‌دخت" می‌خواند و پادشاهی‌اش را به کوتاهی شرح می‌دهد، سخنان پندآمیز و حکیمانه‌ی او را در زمان برتخت نشینی، و این که قدرت‌اش در پنجمین ماه پادشاهی‌اش فروشکسته بود، بیان می‌کند؛ اما این شرح فاقد تصریح در مورد شیوه‌ی درگذشت شهبانو است (ed. Mohl, VII, p. 422). منابع مسیحی نیز پادشاهی وی را ثبت کرده، نام وی را به شیوه‌های گوناگون تحریف و دگرگون ساخته‌اند (2).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) M. L. Chaumont, "BORAN": Encyclopaedia Iranica, vol. 4, London & NewYork, 1990
2) Ph. Gignoux, "AZARMIGDUXT": Encyclopaedia Iranica, vol. 3, London & NewYork, 1989

/ 0 نظر / 10 بازدید