مفهوم آب در فرهنگ ایران باستان

چنان که گفته شده است، زرتشتیان را به راستی می‌توان پریستاران آب و آتش خواند؛ آنان حتا در این بزرگ‌داشت آب، آشکارا سنتی کهن‌تر را دنبال می‌کردند. ایرانیان باستان به آب به عنوان سرچشمه‌ی حیات، که گیاهان، جانوران، و انسان‌ها را می‌پرورد، حرمت می‌نهادند. در کیهان‌شناسی آنان، آب دومین آفرینش از هفت آفرینش (پهلوی: dahishnan) بود که درون جهان تقسیم شد. آب نیمه‌ی زیرین "آسمان" گوی‌سان را فراگرفت، بدین سان، همه‌ی آب‌ها در پایین زمین قرار دارند. دریای بزرگی با نام اوستایی Vourukasha (پهلوی: وَرکَش، فراخ‌کرد) وجود داشت که "جای گرد آمدن آب‌ها" بود (وی‌دیوداد21/15). این دریا را رودی اسطوره‌ای به نام Harahvati Aredvi Sura* تأمین می‌کرد؛ و دو رود دیگر از آن جاری و ناشی می‌شد: "ونگهوی دایتیا" Vanghvi Daitya (پهلوی: وِه دایتی یا وِه رود) به سوی شرق و "رنگها" Rangha (پهلوی: اَرَنگ) به سوی غرب. به نوشته‌ی بن‌دهش (ترجمه‌ی م. بهار، ص 74)، این رودها، که زمین را در برگرفته‌اند، در دریای جذر و مد دار Pititka (پهلوی: پوتیک) پاک می‌شوند و سپس آب آن‌ها به دریای فراخ‌کرد باز می‌ریزد (وی‌دیوداد 5/19-18؛ بن‌دهش، همان جا). در مرکز دریای فراخ‌کرد کوه Us.hendava برآمده که پیرامون قله‌ی آن بخارهایی که به صورت ابرهای بارانی پراکنده شده بودند، گرد می‌آیند (بن‌دهش، ص73؛ یشت 8/33-32). بنابراین، همه‌ی آب‌هایی که در زمین جاری می‌شوند یا بر آن فرو می‌ریزند، از فراخ‌کرد می‌آیند. کوچک‌ترین چشمه یا قطره‌ی شبنم را می‌توان نماینده‌ی کل آفرینش آب دانست. از آن جا که این آفرینش برای زندگی ایرانیان باستان ضروری و بنیادین بود، ظاهراً برای پاک و زیا نگاه‌داشتن وی، برای آن قربانی‌هایی می‌کردند.
در دین زرتشت، استفاده از آب در تهیه‌ی فدیه‌های مایع (آب زوهر) تا به امروز تداوم یافته است. آب پیش از قربانی یا در آغاز برخی از اعمال عبادی بر خاک ریخته می‌شود. به علت تقدس آب، هرگز نباید در طول ساعات تاریکی، که دیوان رفت و آمد می‌کنند، آن را از چاه یا آبِ روان کشید؛ و هیچ گاه نمی‌توان آب زوهر را شبانه پیش‌کش کرد. به جز "آب زوهر" که مستقیماً برای خود آب تهیه می‌شود، قربانی‌های دیگری (شامل قربانی‌های خونی) نیز به ایزدان مرتبط با آب، یعنی، آبان، اپانم نپات (Apanm Napat) و اردوی سورا پیش‌کش می‌شد. در آموزش‌های خود زرتشت، نگاهبانی و سروری آفرینش آب به Haurvatat (خرداد) سپرده شده، و بدین سان بر حرمت باستانی آن تأکید گردیده است.*

* This article is based on: M. Boyce, "Ab I. The concept of water in ancient Iranian culture ", Encyclopaedia Iranica, vol. I, 1985, p. 27

/ 0 نظر / 109 بازدید