داریوش دوم هخامنشی
ساعت ۱٢:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٦/۸   کلمات کلیدی:

داریوش دوم، ششمین شاهنشاه هخامنشی بود (فرمان‌روایی: فوریه 423 تا مارس 403 پ.م.). او تا پیش از پادشاهی، شهربان (Satrap) ایالت «هورکانیا» (یونانی: Hyrcania؛ گرگان) بود، و «داریوش» نام برتخت‌نشینی وی؛ یعنی نامی که در زمان دست‌یابی به سلطنت برگزیده بود. نام اصلی وی، در منابع کهن به صورت «اخوس» (Ochus، به یونانی) و به بابلی: U-ma-kush یا U-ma-su گزارش گردیده است. شاید نام پارسی باستان وی Vauka* یا Va(h)ush* (= نیک) بوده است. پدر وی اردشیر یکم (425-465 پ.م.) و مادرش یک بابلی بود. از این رو، نویسندگان یونانی داریوش دوم را نامشروع‌زاده (یونانی: nothos) انگاشته‌اند، هرچند این لقب در منابع نسبتاً متأخر آشکار شده است (Pausanias, 6.5.7). برپایه‌ی گزارش کتزیاس (Jacoby, Fragmente 688 frag. 15.47.51) داریوش دوم پس از پادشاهی کوتاه دو برادر ناتنی‌اش، خشایارشای دوم (24-425 پ.م.) و سگدیانوس (Sogdianus یا Sekyndianus؛ 424 پ.م.) بر تخت نشست. با وجود این، در اسناد معاملاتی بابلی، از این شاهان یادی نشده و داریوش دوم مستقیماً و بدون فاصله جانشین اردشیر یکم می‌شود. منازعه و کشمکش بر سر سلطنت، احتمالاً باید در طی نخستین سال پادشاهی داریوش دوم رخ داده تا باشد، تا این که در تاریخی پیش از آن، چنان که نویسندگان یونانی بر این باورند (بسنجید با: Ctesias. in, Jacoby, Fragmente 688 frag. 15.47-49; Diodorus, 11.69.6, 12.7.1, 12.64.1). به نظر می‌رسد که آثار چنان کشمکشی در بایگانی تجارت‌خانه‌ی بابلی خانواده‌ی مورشو (Murashu) بازتاب یافته است: در دومین سال پادشاهی داریوش دوم اخوس، در این بایگانی شمار اسناد مربوط به گروگذاری (رهن) افزایش یافته که شاید ناشی از مطالبات مالیاتی و نظامی سال نخست پادشاهی داریوش بوده است.
اسامی پشتیبانان سگدیانوس و داریوش دوم که از سوی کتزیاس ارائه شده بود، مورد تأیید این اسناد میخی قرار گرفته است. از جمله‌ی این نام‌ها، پروساتیس (Parysatis، به یونانی) همسر و خواهر ناتنی داریوش دوم است. در بحث‌های مربوط به نفوذ زیان‌بار فرض شده‌ی این فرد در دربار هخامنشی، شرح و برآورد ناچیزی از ثروت و املاک وی، آن گونه که در الواح مورشو آشکار می‌شوند، مطرح شده است.
اسناد ایرانی مربوط به دوران فرمان‌روایی داریوش دوم، کم‌یاب‌اند: همه‌ی ‌سنگ‌نوشته‌های وی به فعالیت‌های ساختمان‌سازی‌اش اشاره دارند. او ساختمان‌هایی را در شوش بنا کرد (بسنجید با: D2Sa, D2Sb)، و یکی از سه آرامگاه بدون کتیبه‌ در نقش رستم، به او نسبت داده شده است؛ وی واپسین شاه هخامنشی بود که در این محل به خاک سپرده شد.
دوران پادشاهی داریوش دوم به جهت شورش‌های مکرری معروف بود که بخشی از آن‌ها را شهربانانی که جایگاه قدرتی در مناطقی که خاندان‌شان برای چندین نسل در آن‌ها فرمان‌روایی کرده بودند، هدایت می‌کردند. کتزیاس از شورش برادر تنی داریوش به نام Arsistes (پارسی باستان: Arsita*) با همدستی Artyphios (پارسی باستان: Ardifiya*)، پسر Megabyzus (پارسی باستان: Bagabukhsha) که شورشی را در زمان پادشاهی اردشیر به پا کرده بود، یاد کرده است. شورش Pissouthnes شهربان را در سارد، ChithraFarnah (یونانی: Tissaphernes) که به سربازان مزدور یونانی Pissouthnes برای ترک فرمانده‌شان رشوه داده بود، احتمالاً در 422 پ.م. سرکوب کرد (بسنجید با: Ctesias. in, Jacoby, Fragmente 688 frag. 15.53 ). اقامت موقت چیثره‌فرنه در آسیای صغیر، نمودار و علامت دهنده‌ی آغاز تشدید مداخله‌ی پارس در امور یونان در طی جنگ Peloponnes بود.
Artoxares، خواجه‌ی پافلاگونیایی نیز، که سابقاً به داریوش برای دست‌یابی به سلطنت یاری کرده بود، در تاریخی نامعلوم اقدام به کودتا کرد (Ctesias. in, Jacoby, Fragmente 688 frag. 15.54). افزون بر این، حکایت داستان‌وار نافرمانی Teritochmes، که با دختر داریوش ازدواج کرده بود، ممکن است تهدید جدی‌تری را علیه سلطنت در بطن خود پنهان کرده باشد (Ctesias. in, Jacoby, Fragmente 688 frag. 15.55-56).
اسنادی از آشفتگی مصر در 410 پ.م. - که پیش‌درآمدی برای شورش موفقیت‌آمیز سال 404 پ.م. بود - موجود است. در نهایت نیز، سرکوبی شورش ماد در قلب امپراتوری (Xenophon, Hellenica 1.11.19)، با لشکرکشی علیه قوم کادوسی (Cadusii) دنبال شد.
داریوش دوم در 404 پ.م. در بابل درگذشت (Ctesias. in, Jacoby, Fragmente 688 frag. 16.57). او را پروساتیس - که از پسر جوان‌اش «کورش کوچک» در شورش معروف وی علیه برادر تنی‌اش اردشیر دوم (359-405 پ.م.) پشتیبانی می‌کرد، و گزنفون آن را در کتاب نخست Anabasisاش گزارش کرده - به خاک سپرد.
وابستگی صرف به منابع یونانی، مشخصاً کتزیاس، و فقدان واقعی اسناد خاورمیانه‌ای، دیدگاه‌های رایج درباره‌ی پادشاهی داریوش دوم را سخت یک‌سویه می‌سازد (1).

(1) H. Sancisi-weerdenburg, "Darius II": Encyclopaedia Iranica, vol. 7, 1994, pp. 50-51