ایر = آریایی
ساعت ۱٢:٤٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٦/۱٧   کلمات کلیدی:

ایر/ er (پارسی میانه‌ی کتیبه‌ای: er، با املای: 'yly؛ جمع: eran، با املای: 'yl'n) یک عنوان قومی، برابر -ariya پارسی باستان و -airya اوستایی، به معنای "آریایی" یا "ایرانی" است. هیچ دلیل بسنده‌ای برای تمایز و تفاوت معنایی حالت مفرد er و حالت جمع eran وجود ندارد و ارجاع قومی آن مسلّم است. بنابراین، ترجمه‌ی واژه ی پارسی میانه‌ی کتیبه‌ای er به "نجیب‌زاده" منطقی نمی‌باشد. Er پارسی میانه ممکن است از شکل مندرج در زبان‌های ایرانی باستان، مانند -airya اوستایی، گرفته شده باشد؛ در واژگان مرتبط با تبلیغات سیاسی و دینی ساسانیان، احتمالاً در نتیجه‌ی تأثیرات سنت اوستایی، حالت‌های دیگری نیز از این واژه یافته می‌شود.
در سنگ‌نبشته‌ی شاپور در کعبه‌ی زرتشت واژه‌ی er به چشم می‌آید. در متن پارتی این کتیبه‌ی سه زبانه، ary و aryan اشکال مترادف با ایر و ایران پارسی میانه‌اند. در متن یونانی همین سنگ‌نبشته، علاوه بر حالت جمع Arianon (آریایی‌ها)، شکل مفرد Arian نیز وجود دارد که به نظر می‌رسد، بدون ترجمه شدن، یک اصطلاح ایرانی را نشان می‌دهد، چنان که در مورد نام‌های قومی و القاب نیز این گونه است. در سنگ‌نبشته‌های ساسانی، عبارت یونانی Arianon ethnos با عبارت پارسی میانه‌ی Eran-shahr و پارتی Aryan-xshahr "= سرزمین ایران" مطابقت می‌کند.
در این سنگ‌نبشته‌ی شاپور و بر چند سکه‌ی بهرام دوم، مطابق با یک کاربرد قاعده‌مند مرتبط با تبلیغات ساسانی، عنوان پارسی میانه‌ی er بر عنوان mazdesn (= مزداپرست، مزدایی) مقدم است، و عنوان‌های "ایرانی" و "مزدایی" چنان ارتباط داده شده که گویی آن‌ها کمابیش القابی سلطنتی‌اند (شاه‌زاده نرسه در کتیبه‌ی شاپور و شاه بهرام دوم بر سکه‌اش). با وجود این، بر سکه‌های ساسانی عنوان er به ندرت یافته می‌شود؛ در واقع، متداول‌ترین فرمول، حذف er از مقابل mazdesn است، چرا که اشاره‌ی معمولی متن نبشته به شاهانِ Eran (و Aneran) ذکر آن را غیر ضروری می‌سازد.
همانندی خوانشی er پهلوی (با املای 'yl) با er پهلوی (با املای 'dl) "= پایین، زیر، فرو"، که به جهت پیوند و ادغام واژگانی برآمده از خط پهلوی ممکن شده است، ریشه شناسی نادرستی را القا کرده و معنای اخلاقی "فروتنی" را به این عنوان قومی بخشیده، و چنان که در نامه‌ی تنسر می‌خوانیم، با طبع آنانی که فرمان‌بردار پادشاهان قانونی ایران بودند، سازگار شده است.*

* This article is based on: G. Gnoli, "Er, Er Mazdesn", Encyclopaedia Iranica, vol. VIII/5, 1998