بی‌بی شهربانو
ساعت ۱٢:٤٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٦/۱٧   کلمات کلیدی:

"بی‌بی شهربانو" زیارتگاه اختصاصی مسلمانان در دامنه‌ی تپه‌های مجاور شهر ری در جنوب تهران است. افسانه‌ی منسوب و بازبسته بدین زیارتگاه چنین است که: "شهربانو" دختر واپسین پادشاه ساسانی، یزدگرد سوم (51-632 م.)، به دست اعراب اسیر گشت و به مدینه برده شد و در آن جا به همسری حسین به علی درآمد و برای وی، پسری را به نام علی زین‌العابدین، چهارمین امام شیعه، به دنیا آورد. پس از نبرد کربلا (61 ق/680 م.) شهربانو در حالی که دشمنان شوهر کشته شده‌اش وی را تعقیب می‌کردند، به ایران گریخت. آنان زمانی به شهربانو نزدیک شدند که او به شهر ری رسیده بود، و از سر درماندگی به خواندن خداوند می‌کوشید؛ اما به جای "یاالله" (Yallah)، زبان خسته‌اش "یا کوه!" (Ya kuh) ادا کرد، و کوه به گونه‌ی معجزه‌آسایی گشوده شد و شهربانو زنده از میان صخره‌های آن گذشت. در این محل، در زمان خود زیارتگاهی بنا شد که شاید تنها زنان و اولاد ذکور پیامبر از آن دیدار می‌کردند.
افسانه‌ی شهربانو به عنوان "مادر نُه امام" که دست کم به سده‌ی نهم م. باز می‌گردد، اهمیت چندی را در سنت شیعه دارد، اما فاقد مبانی تاریخی است و شرح ویژه‌ای نیز درباره‌ی ارتباط این دختر فرضی یزدگرد سوم با شهر ری وجود ندارد. چنین اظهار شده است که این افسانه از آن رو با شهر ری پیوند یافته که پیش‌تر در این جا مکانی مقدس برای یک ایزدبانوی زرتشتی، یعنی اناهید، وجود داشته و بدین سان، حرمت و بزرگ‌داشت محلی آن در ظاهر و هیأتی اسلامی دنبال شده و دوام یافته است. اناهید دارای لقب دینی «بانو» بود، و ممکن است که زیارتگاه مذکور در ری زیر عنوان «شهربانو» (بانوی سرزمین، یعنی ایران) بدو اختصاص یافته باشد. وی در زیارت‌نامه‌ی زیارتگاه بی‌بی شهربانو، "شاه جهان"، "شاه زنان"، و "جهان‌بانو" نیز خوانده می‌شود. کهن‌ترین بخش ساختمان کنونی زیارتگاه به سده‌ی دهم م. منسوب است، که در زمان صفویه و قاجار گسترش‌هایی یافته است. در محراب درونی زیارتگاه، گورگاهی سده‌ی پانزدهمی وجود دارد، و چنین می‌نماید که پیکره‌ی شاه‌دخت را به شیوه‌ی یک امام‌زاده‌ی معمولی دربر دارد.
این نظریه که زیارتگاه مورد بحث در اصل یک مکان مقدس زرتشتی بوده، با این حقیقت که افسانه‌ی مشابهی به زیارتگاه زرتشتی "بانوی پارس" نیز نسبت داده شده، تأیید می‌گردد. وجود آب‌گیری مقدس در دامنه‌ی تپه‌ی بی‌بی شهربانو، که زائران پیش از بالا رفتن به سوی خود زیارتگاه در آن جا راز و نیاز می‌کنند، باز هم پیوند شهربانو را با اناهید (ایزدبانوی آب‌ها) تأکید و تقویت می‌کند.*

* This article is based on: M. Boyce, "Bibi Shahrbanu", Encyclopaedia Iranica, vol. IV, 1990, p. 198