آخرت شناسی در گاثاها
ساعت ۱٢:٤٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٦/۱٧   کلمات کلیدی:

مفسران جدید متون اوستای کهن مایل به کمینه ساختن وجود یا اهمیت آخرت شناسی در آن‌ها هستند. این پژوهش‌گران گاثاها را اصولاً متونی آیینی، و در روح و جوهره نزدیک و شبیه به سرودهای ودایی می‌دانند که هدف پیشوای دینی از آفرینش آن‌ها، فراهم آوردن نیک‌بختی و حمایت [ایزدان] برای خود و جهان است. طرف‌دار چنین دیدگاهی، "هلموت هومباخ" (Helmut Humbach) است، هر چند وی اهمیت اندکی بدان بخشیده است (Die Gathas des Zarathustra, Heidelberg, 1959, I, p. 74)، و "ژان کلنز" (Jean Kellens) که وجود آخرت شناسی خاصی را در بافت آیینی گاثاها پذیرفته است ("L'eschatologie mazdeenne ancienne" in S. Shaked and A. Netzer, eds., Irano-Judaica 3, 1994, pp. 49-53). با وجود این، دیگر پژوهش‌گران از سنت زرتشتی در بازیابی پیش‌آگاهی برخی از انگاره‌های اصلی آخرت شناسی در گاثاها، که سپس‌تر توسعه یافته و جایگاهی مرکزی را در دین زرتشتی به دست آورده است، پی روی می‌کنند. با وجود پیش‌رفت‌های کلان حاصل شده در فهم گاثاها، این متون هنوز بسیار پیچیده و مبهم‌اند و تفسیرهای گوناگون را برمی‌تابند.
در گاثاها اشاره‌ای وجود دارد به این آموزه که فرد، به لحاظ آخرت شناختی، در برابر کردارهای خویش مسؤول و پاسخ‌گو است (یسن 31/14). انگاره‌هایی چون garo.demana، که غالباً "خانه‌ی سرود" ترجمه شده (یسن 50/4، 51/15)، demana vanheush mananho "خانه‌ی منش نیک" (یسن 32/15)، یا anheush vahishta "بهترین هستی" (یسن 40/10، و با اطنابی توصیفی، 17-15) به نظر می‌رسد که با پاداش دادن روح به جهت انجام دادن کارهای نیک مرتبط باشند. برعکس، "خانه‌ی دروغ" (druji demana)، جزایی است برای کردارهای بد (یسن 46/11، 49/11). این وضعیت دوزخی به صورت «زندگی دراز در تاریکی، خورش پلید، [و] بانگ دریغ» (یسن 31/20) توصیف می‌شود. در یسن 33/1 و 49/4 ممکن است اشاره‌ای وجود داشته باشد به کیفر اختصاص داده شده به کسانی که کردارهای بدشان از کارهای نیک‌شان فزون‌تر است. انگاره‌های بهشت و دوزخ در گاثاها با عبارات "بهترین [هستی]" (یسن 44/2)، و "بدترین" (یسن 30/4) بیان می‌گردد. پل آخرت شناختی با اصطلاح chinvato peretu [= پل گزینش] (یسن 32/15، 33/1، 46/11)، و نیز شاید به وسیله‌ی "آتش" (یسن 31/9) دلالت می‌شود. قاعدتاً نمی‌توان با اطمینان گفت که در گاثاها، آخرت شناسی با اصطلاحات اختصاصی یا عمومی داوری (قضایی) نموده و دریافته می‌شود. به نظر می‌رسد Sraosha ("اطاعت") ایزدی است که به طور بسیار نزدیک و عمیقی با موضوع داوری و قضاوت در گاثاها مرتبط است.
یکی از اصطلاحات روشن آخرت شناختی در گاثاها Saoshyant، سودرسان آینده، است؛ اصطلاحی که شاید در اصل برای خود زرتشت به کار رفته است (مانند یسن 46/3). هم‌چنین گاثاها به فلز گداخته (یسن 51/9، 33/1، 46/11) اشاره دارد که، هر چند زمینه‌ی آن بسیار روشن نیست، اما می‌توان آن را در مفهومی که پیرامون این انگاره در نوشتارهای پهلوی بسط و توسعه یافته است پذیرفت، که برپایه‌ی آن، از یک داوری مکانیکی، که به موجب آن مردم باید سراسر رودی از فلز گداخته را بپیمایند، نیکوکاران سالم و صحیح بیرون می‌آیند. واژه‌ی -yah نیز ممکن است به اصطلاحات آخرت شناختی در گاثاها متعلق باشد، که، برپایه‌ی پیش‌نهاد "هرمان لومل" (Herman Lommel) می‌توان آن را "بحران، جدایی، خطر"، و در مفهوم حالتی آخرت شناختی، «اضطراب و نگرانی و دل‌واپسی [نسبت به فرجام حیات]» معنی کرد. این نکته که آیا انگاره‌ی "رستاخیز" پیش‌تر در گاثاها شرح و بیان شده است، کاملاً روشن و آشکار نیست. اما لومل یسن‌های 30/7 و 34/14 را دلایل و نشانه‌های موجودیت این باور دانسته و در نظر گرفته است.*

* This article is based on: Sh. Shaked, "Eschatology I. in Zoroastrianism and Zoroastrian influence", Encyclopaedia Iranica, vol. VIII/6, 1998